Günümüzde uluslararası hukuk hükümlerine bakıldığında, uluslararası boğazlar üzerinde devletlerin egemenlik haklarını kısıtlayan bazı hükümler içerdiğini görürüz. Dünyada, uluslararası sulara açılan boğazların hiçbirinde, hiçbir ülkenin tam egemenliği söz konusu değildir.*
Bugün siyasi polemiklerle vatandaşımızın zihnini bilinçli olarak provoke eden algı operasyonları, elma ile armutu karıştırarak kamuoyuna sunmakta ve bunda son derece başarılı da olmaktadır. Bu nedenle; “Aga, Süveyş Kanalı'ndan dünyanın parasını kazanıyor Mısır, biz bedava vermişiz geçiş hakkını Lozan ve Montrö sayesinde...” gibi gerçeklerden uzak, âvâm bir bakış açısı var.
Öncelikle şunu ortaya koymak gerekir; “İstanbul Boğazı gibi uluslararası sulara açılan dar ve doğal su yollarıyla Süveyş veya Panama Kanalı gibi insan yapımı kanallar birbirinden tamamen farklı hukuka tabidir. İki açık denizi birbirine bağlayan boğazlar uluslararası boğazlardır. Açık denizi bir iç denize bağlayan tamamen kıyıdaş devletin sınırları içindeki boğazlar ise ulusal boğazlardır.”* Bugün magazin programlarına ve siyasi polemiklere meze yapılan Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin önemi tam olarak burada ortaya çıkıyor. Montrö ile İstanbul ve Çanakkale Boğazları, uluslararası değil, milli boğazlar olarak adlandırılmıştır. Bu önemli bir statüdür.
Çünkü “1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi gereğince Uluslararası Boğazlardan savaş gemileri dahil her türlü geminin serbestçe transit geçiş hakkı vardır. Transit geçiş hakkı zararsız , kesintisiz ve durmadan , hızlı geçiş hakkını kapsar. Kıyı devleti sadece deniz kazası veya fırtına vb. zorunlu hallerde uluslararası boğazı geçişe kapatabilir. Dünyadaki Boğazların geçiş rejimini belirleyen 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Sözleşmesinde düzenlenen bu hususlar statüsü daha önce uluslararası sözleşmeyle belirlenen boğazlar için bağlayıcı değildir. Bu tür boğazlar açısından özel sözleşme şartları uygulanır.”*
“Bu nedenle Türk Boğazları açısından 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Sözleşmesi değil Montrö Sözleşmesinin hükümleri geçerlidir. 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Sözleşmesi ile karşılaştırıldığında Montrö Sözleşmesinin Türkiye’ye boğazlar üzerinde tam bir egemenlik hakkı verdiği tartışmasızdır.” (*) ile işaretlediğim yerler Avukat Ateş Hatinoğlu'nun hukukçu gözüyle bizzat tespitleridir. Kendisine de teşekkür ediyorum.
Peki Montrö feshedilirse ne olur? Kimin işine yarar? Onu da yarınki yazımızda ele alacağız.
Burak CANDAŞ